مهدی عبادی

در تمامی نظام های مردم سالار ودمکراتیک، مردم حاکم بر خود فرض می شوند، لذا منشاء اولیه و بالاترین اراده در مشروعیت بخشی به حکومت می باشند و با انتقال قدرت و اراده مردم به حاکمان، نظام سیاسی شکل می گیرد، به طوری که تداوم این نظام بستگی به خواست و اراده شهروندان دارد. یکی از مهم ترین و اصلی ترین بخش های نظام و چارچوب قانونی انتخابات، نظام انتخاباتی است؛ به خاطر اینکه انسجام بخش ها و عناصر مختلف فرآیند انتخابات و روابط آراء شهروندان و کرسی های نمایندگی می باشد. همچنین نظام انتخاباتی به طور مستقیم و غیر مستقیم بر سایر بخش های نظام سیاسی، تاثیرگذار است.
انتخابـات از معـدود پدیـده هـاي عرصـۀ سیاسـت اسـت کـه ابعـاد و سـطوح متنـوع رفتـاري، اجتماعی، فرهنگی، سیاستگذاري، حقوقی و اجرایی دارد.

انتخابات آزاد یا انتخابات نمایشی:

انتخابات آزاد، انتخاباتی است که در آن بر اساس شرايط و فرهنگ سياسي حاکم بر يک کشور، شرايط يک انتخابات آزاد رعايت شود. در مقابل، انتخابات نمايشی عبارت است از انتخاباتی که صرفاً ظاهری از انتخابات را داشته و راي و نظر واقعی مردم در آن لحاظ نمي شود.

14 مرداد 1285، پس از انقلاب مشروطه در شاهنشاهی ایران در زمان مظفرالدین‌شاه قاجار، حکومت مشروطه در ایران تشکیل شد و نخستین انتخابات‌ها کمی بعد در ایران آغاز شد. روند شکل گیری دموکراسی حکومت‌های قاجار وپهلوی به جز اعطای حق رای به زنان که آنهم جنبه نمایشی داشت، هیچ یک از اصول بنیادین انتخابات آزاد و بر پایه رای واقعی مردم محقق نگردید.

با پیروزی انقلاب اسلامی که یکی از وجوه مترقی اعمال نظر مردم بود و تشکیل حکومت جمهوری اسلامی، ساختار حقوقی به ترتیبی تنظیم شد که همه مقام‌های حکومتی به صورت مستقیم یا غیرمستقیم با رأی مردم انتخاب شوند.

در نظام جمهوری اسلامی، تمامی اصول مردم سالاری و نيز شرايط واقعی بودن انتخابات، لحاظ شده و وجود برخی محدوديت ها نيز همچون محدوديت هايی كه در هر كشور مدعی مردم سالاری مطرح می باشد مانعی در واقعی بودن انتخابات تلقی نمی شود وگرنه در هيچ كشوری انتخابات واقعی وجود خارجی ندارد و انتخابات حتی در كشورهای غربی هم بايد يك نمايش دروغين بزرگ تلقی شود.

مهم ترين دلايل واقعی بودن انتخابات در ايران عبارتند از:

1. حق مردم در راي دادن که هم رهبران نظام بر آن تاکيد کرده اند و هم قانون اساسی آن را به رسميت شناخته است.

2. حق مردم در انتخاب شدن به طوری که هر شهروندی که دارای صلاحيت های اوليه می باشد حق دارد به عنوان کانديدا مشارکت کرده و مردم به او رای دهند. در همين راستا، در کشور ما همچون همه کشورهای مردم سالار نهادی تحت عنوان شورای نگهبان برای نظارت بر وجود اين صلاحيت ها وجود دارد چنانکه مثلا در فرانسه شوراي قانون اساسي وظيفه نظارت بر وجود شرايط اوليه کانديداهاي رياست جمهوري مثل داشتن مليت فرانسوي، عدم محروميت از حقوق مدنی در ارتباط با واجد شرايط بودن، داشتن سن 18 سال تمام و … را بر عهده دارد.

3. برگزاری انتخابات سالم از طريق ابزارهای كنترلي و نظارتي سالم که بر اين اساس در کشور ما مهم ترين ابزارهاي نظارتي عبارتند از: شوراي نگهبان و هيات هاي نظارت بر انتخابات، هيات هاي اجرايي متشکل از معتمدان محلي و اقشار فرهنگي، ناظران کانديداها، برخي بخش ها همچون دادستان کل کشور و نيز دادستان هاي حوزه هاي انتخابي و … که در مجموع به برگزاري انتخاباتي سالم کمک مي کنند، ضمنا بررسي حضور مردم در انتخابات هاي مختلف نظام که گاه تا 85 درصد هم ثبت شده است حاکي از اين است که مردم به انتخاباتي که با چنين نظارتي برگزار شده و درنتيجه امکان تخلف به حداقل مي رسد اعتماد بيشتري داشته و حضور فعالانه اي پيدا مي کنند که نشانگر نمايشي نبودن آن است.

4. حضور سلايق سياسي مختلفي که نظام اسلامي، قانون اساسي و هنجارهاي آن را قبول دارند که در کشور ما در حال حاضر همين رويه جاري است، البته کساني که نظام اسلامي و يا قانون را قبول ندارند و طبيعتا نمي توانند کانديداي مقامي شوند که مسئوليت اجراي قوانين را بر عهده بگيرد و يا تجزيه طلبان و مرتبطان با بيگانه که تماميت ارضي، امنيت ملي و استقلال کشور را به خطر مي اندازند و يا غارتگران بيت المال که صلاحيت حفاظت از بيت المال مردم را ندارند و … از اين دسته خارجند و در هيچ کشور دموکراتی عدم حضور آنان در انتخابات، به معنای نمايشی بودن انتخابات نمی باشد.

5. گردش و تغيير نخبگان و سلايق سياسی مختلف که بر اين اساس تجربه تاريخی نشان داده است کشور همواره در دستان جناح های سياسی مختلف دست به دست گشته است، به گونه ای که در برخي انتخابات ها افرادي پيروز ميدان بوده اند که وابسته به هيچ يک از جناح های مشهور نبوده اند و يا افرادی به اين سمت برگزيده شده اند که حتی با رهبری، دارای اختلاف سليقه هايی بوده اند.